সপোনৰ কৰণি আৰু লোপ পাই অহা অদূৰ ভৱিষ্যতৰ শংকা

ধেমালিতে ধেমালিতে ৪৮ বছৰীয়া আস্মিনা আৰু সহকৰ্মী জুবেইদাই সেই দিনবোৰৰ কথা মনত পেলায় যেতিয়া তেওঁলোকে মাকহঁতে পেলাই দিয়া ঘেঁহুৰ খেৰবোৰেৰ সৰু সৰু চাংগেৰি আকৃতিৰ খৰাহী বনাইছিল। মেৱাট অঞ্চলৰ বেছিভাগ ছোৱালীৰ দৰে তেওঁলোকেও মাকৰ জোৰ দি কোৱাতহে আচল কৰণি বোৱা শিকিছিল, কেতিয়াও ভাবি নাছিল যে এদিন এই কামেই তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ উৎস হৈ পৰিব।

“আমি সেইবোৰ বনাই আমাৰ আত্মীয়-স্বজনক দিছিলোঁ। অব জব বিকান লাগেন তৌ হম না দেবেন ফ্ৰী ম্যে (অৱশ্যে বিক্ৰী কৰিবলৈ লোৱাৰ পৰা আৰু মানুহক বিনামূলীয়াকৈ দিব এৰিলোঁ,” আস্মিনাই হাঁহি মাৰি কয়।

হাৰিয়ানাৰ নুহ জিলাৰ ঘাছেৰা গাঁৱত থকা নিজৰ ঘৰৰ চোতালত চিমেণ্টৰ বেঞ্চখনত বহি তেওঁ এহাতমান দীঘল দেশীয় ঘেঁহুৰ খেৰ এডাল টানি উলিয়াই ল মিহি বেজী এটাৰে তাক পাঁচফাল কৰিছে। তাৰপিছত তাৰে এডাল লৈ তেওঁ চাংগেৰিটোৰ ওপৰলৈ উঠি অহা অংশটো বইছে।

“অগৰ ঘৰ ম্যে মেহমান আগো ঔৰ চাংগেৰি ম্যে ৰৌটি ধৰ কে না দি, তৌ য়ু কেংগে কি আস্মিনা নে প্লেট ম্যে ৰৌটি ধৰ কে দি, চাংগেৰি ম্যে না দি (আলহী আহিলে যদি চাংগেৰিত ৰুটি নিদি প্লেটত দিলোঁ, তেতিয়া আলহীয়ে অভিমান কৰিব যে ৰুটি প্লেটতহে দিলে, চাংগেৰিত নিদিলে),” আস্মিনাই কয়।

চাংগেৰিৰ ব্যৱহাৰ ভিন্ন। এয়া কেৱল হাৰিয়ানা আৰু ৰাজস্থানৰ মেৱাত অঞ্চলৰ মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে বৈ আহিছে। এসময়ত এইবোৰ বিয়া-বাৰু, ঈদ আৰু অন্যান্য উৎসৱৰ সময়ত প্ৰিয়জনক দিয়া উপহাৰৰ পৰম্পৰাৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ আছিল।

ছোৱালী হ’লে চাংগেৰি বব জানিব লাগিব, বিশেষকৈ বিয়া-বাৰুৰ ক্ষেত্রত ছোৱালী চাবলৈ গ’লে এই প্ৰসংগ আগতে সদায় ওলাইছিল। “ছোৱালীৰ পক্ষৰ মানুহে গৌৰৱ কৰি কৈছিল যে তেওঁলোকৰ ছোৱালীজনী ইমানেই ‘চিত্ৰা’ (নিপুণ) যে তাই যিকোনো ধৰণৰ চাংগেৰি, গুদ্ৰি (কাপোৰৰ টুকুৰাৰে নিৰ্মিত কম্বল) বা মাটিৰ চৌকা সাজিব পাৰে,” আস্মিনাই কয়।

আবেলি সময়ত মহিলাসকলে কাৰোবাৰ ঘৰৰ চোতালত একেলগে বহি কথাৰ মহলা মৰাৰ সমানে সমানে এই কাম কৰিছিল। “কেতিয়াবা আকৌ এজনীয়ে চাংগেৰি বই থাকিব আৰু আনবোৰে তেওঁক চাই চানেকি এটা কেনেকৈ চাংগেৰিত তেলো, সেয়া চাই চাই শিকিব,” অতীতৰ সেই দিনবোৰৰ কথা মনত পেলাই তেওঁ কয়।

তেওঁলোকৰ জীয়ৰীহঁতে উমলি থকাৰ মাজতেই মাকহঁতক চাই কাম শিকিছিল।

এইবোৰ কথা এতিয়া অতীত হ’ল। এতিয়া আৰু কোনো কাৰো ঘৰত মেল নাপাতে, ছোৱালীবোৰেও এইবোৰ কামৰ প্ৰতি আগ্ৰহী নহয়। আস্মিনা বা জুবেইদা কাৰো জীয়ৰীয়ে এই শিল্পকৰ্মত জৰিত হোৱা নাই। “চাংগেৰি কিয়নো লাগে, বাচন-বৰ্তন আছেই থ’বলৈ - এয়া তেওঁলোকৰ যুক্তি। তেওঁলোকে সোধে, ‘যদি আমি চাংগেৰীয়েই বনাব লাগে, তেন্তে পঢ়া-শুনা কৰাৰ অৰ্থ কি থাকিল?’” আস্মিনাই কয়। “সিহঁতে কয়, ‘হামাৰি আজাদ উমৰ হ্যে’ (আমাৰ এতিয়া স্বাধীনচিতিয়া হোৱাৰ বয়স)।”

আস্মিনাই এতিয়া হাৰিয়ানা ৰাজ্যিক গ্ৰামীণ জীৱিকা অভিযানৰ অধীনত ‘বৰকত’ নামৰ ১২ গৰাকী মহিলাৰে গঠিত এটা আত্ম-সহায়ক গোটৰ সদস্য। তাৰ অধীনতেই তেওঁ এই চাংগেৰিবোৰ বোৱে। তাত তেওঁ সভানেত্ৰী। নূহ জিলাত ২,০০০ টা আত্মসহায়ক গোট আছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চলৰ অংশ নূহ দেশৰ আটাইতকৈ পিছপৰা জিলাসমূহৰ তালিকাত আছে (নিতি আয়োগ, ২০১৮)।

দূৰ-সম্পৰ্কীয় জুবেইদা (৫২) আৰু তেওঁৰ ননদ আস্মিনাই ২০১৪ত চাংগেৰি বিক্ৰী কৰিবলৈ লৈছিল। তেওঁলোকে গুদৰি আু ঝল্লাৰ (পৰ্দাৰ অংশবিশেষ) বনায়।

এটা চাংগেৰি সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ দিনে চাৰিঘণ্টাকৈ কাম কৰিলে ১০-১২ দিন লাগে আৰু দাম পোৱা যায় ১,০০০ ৰ পৰা ১,৫০০ টকা। অৰ্ডাৰবোৰ ঘাইকৈ মিছনৰ অধীনত দিল্লী আৰু মুম্বাইৰ পৰা আহে।

কেইবছৰমান আগতে এটা দুৰ্ঘটনাত পতিত হৈ আস্মিনাৰ গিৰীয়েকে দিনহাজিৰা কৰিবলৈ এৰাত তেঁৱেই পৰিয়ালটোৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিল। এতিয়া মাহে তেওঁ ৭ৰ পৰা ১০ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে।

এই চাংগেৰিবোৰ যিকোনো ঘেঁহুৰ খেৰৰে তৈয়াৰ কৰা নহয়। “আমি এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ ঘেঁহুৰ খেৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁ – যাক 'নম্বৰ ৩০৬' বা 'দেশী ঘেঁহু' বুলি কোৱা হয় – যিটো কম জলসিঞ্চন আৰু তীব্ৰ সাৰ প্ৰয়োগ নকৰাকৈ খেতি কৰা হয়," আচমিনাই কয়। এতিয়া খেতিয়কে পথাৰত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্য ব্যৱহাৰ কৰে কাৰণে তেনে খেৰ পোৱাটো কঠিন হৈ পৰিছে। খেৰবোৰ এতিয়া দুৰ্বল, ঠুনুকা। ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী।

জেঠ আৰু বৈশাখ (ব’হাগ)ত ঘেঁহুৰ খেৰ কাটি আনি ঘৰত জমা কৰি থোৱা হয়। বাৰিষাৰ দিনত এই খেৰবোৰ উজ্জ্বল ৰঙেৰে ৰং কৰা হয়। ৰঙা, হালধীয়া, সেউজীয়া আৰু গুলপীয়া ৰং অতিকৈ জনপ্ৰিয়। ৰং সানি তাক কম ৰ’দত শুকুৱাবলৈ দিয়া হয়।

৩০৬ নম্বৰ এক উচ্চ মানদণ্ডৰ স্থানীয় শস্যৰ প্ৰজাতি আৰু প্ৰায় আধা একৰ মাটিৰ খেৰৰ দাম প্ৰায় ১৫,০০০ টকা। সিমানখিনি খেৰেৰ প্ৰায় ১,০০০ টা চাংগেৰি বনাব পাৰি।

“চোমাচে কে দিনান ম্যে বনায়েংগে তৌ হমাৰে হাথ না চিৰেংগে” (বৰ্ষাকালত চাংগেৰী বনালে হাত নাকাটে),” আস্মিনাই কয়। বাৰিষাকালত খেৰবোৰ কোমল হৈ পৰে আৰু তাক ভাঁজ দি বোৱাটো সহজ হয়। আন ঋতুত খেৰৰ কাঠিবোৰ শুকান আৰু ধাৰাল হৈ থাকে।

পাৰিয়ে সাক্ষাৎ কৰাৰ সময়ত গোটটোৱে অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পৰা ২০০ টা চাংগেৰি বোৱাৰ অৰ্ডাৰ পাইছিল, কিন্তু তাৰ জোখাৰে ঘেঁহুৰ খেৰ নাছিল। “ধাৰাসাৰ বৰষুণৰ ফলত খেতি নষ্ট হৈ যোৱাত আমাৰ হাতত সিমানখিনি খেৰ নাই।”

চাংগেৰি বোৱা কামটোত দুই ধৰণ চিলাই থাকে - চিৰুৱা আৰু আতন। চিৰুৱা পদ্ধতিত এডাল ঘেঁহুৰ খেৰক কেইবাটাও ভাগত ফালি লোৱা হয়, যাৰ ফলত পাচিটোৰ কাষবোৰত এটা জটিল আৰু কটকটীয়া চানেকি সৃষ্টি হয়। আতন পদ্ধতিত খেৰখিনি চেপেটা কৰি লোৱা হয়। তেতিয়া সেয়া বহল দৈত পৰিণত হয়। এই দৈ পাচিটোৰ তলৰ অংশ বোৱাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

“বহত নাহনো কা হ্যে (বহুত সূক্ষ্ম আৰু জটিল কাম এয়া),” জুবেইদাই কয়।

ফুলৰ চানেকি আহে চৌপাশৰ পৰা। প্ৰাত্যহিক জীৱনত ব্যৱহৃত সামগ্ৰী, স্থানীয় গছ-লতা আৰু ফুল, আনকি মেৱাতি মহিলাই পিন্ধা সোণৰ গলপতাৰৰ পৰাও আৰ্হি লোৱা হয়। তাল গছৰ পাতৰ আৰ্হি, ঢৌ আৰু পানৰ পাতৰ আৰ্হি চাংগেৰিৰ কাষৰ ভাগত বোৱা হয়। তলিৰ ভাগত ফিৰকি (চকৰী), ৰায়ি কা ফুল (ফুল) আৰু হৃদয় আকৃতিৰ ফুল তোলা হয়। কেতিয়াবা আকৌ কোনোবাই বিচাৰিলে গৰাকীৰ নামো তাত বই উলিওৱা হয়।

আস্মিনাই এবাৰ চাংগেৰি এটাৰ কাষত এইদৰে লিখিছিল, “এক ৰৌটি খায়ে, দুছৰি পে হাথ না লগায়ে, ঔৰ ধাপ কে খায়ে (এখন ৰুটি খাবা, আনখনত হাত নিদিবা, তথাপি পেট ভৰাই খাবা)।” এয়া অঞ্চলটোৰ এক প্ৰচলিত ফকৰা যোজনা।

“আমি সকলো ধৰণৰ কলাকাৰী (কাৰুকাৰ্য্য) কৰোঁ,” তেওঁ এইবুলি কৈ হাঁহে।

“প্ৰতিটো পাকত আমি হিচাপ কৰোঁ যে এটা নিৰ্দিষ্ট ৰঙৰ কিমানটা চিলাই আছে। এই ধৰক এটা সেউজীয়া ফুলৰ এটা পাকত পাঁচটা চিলাই আৰু পিছৰ পাকত চাৰিটা থাকিব পাৰে আৰু আমি সেয়া মনত ৰাখিবই লাগিব, নহ’লে ফুলটো হৈ নুঠিব,” আস্মিনাই কয়।

জুবেইদাই জীয়েকৰ বিয়াৰ কাৰণে এটা চাংগেৰি বই আছে। তাত সাতটা ভিন্ন ফুলৰ আৰ্হি তোলা আছে।

কিন্তু আজিকালি ইমান সূক্ষ্ম আৰু বিস্তৃতি ডিজাইন বিৰল। “অব চিখ হি না ৰহী তৌ চাংগেৰি তৌ খতম হৌংগি (এতিয়া খেৰেই নাই হেতুকে চাংগেৰি বোৱা কামটোও নাইকিয়া হ’ব),” তেওঁ অনুতাপ কৰি কয়।

ৰাজস্থানৰ আলৱাৰ জিলাৰ টাপুকাৰাত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা আস্মিনাই সৰুতে চাংগেৰি বনাব ইচ্ছা কৰা নাছিল। মাকে তেওঁক শিকিবলৈ কৈ থাকিলে তেওঁ মাক মৰিয়মক উত্তৰ দিছিল যে মাকে নিজে বনোৱা চাংগেৰিবোৰেই তেওঁ শাহুৱেকৰ ঘৰলৈ লৈ যাব! কিন্তু বিয়াৰ পিছত নতুন ঘৰখনলৈ গৈ তেওঁ বুজি পালে যে এয়া এনে এক পৰম্পৰা যাৰ পৰা তেওঁ নিজকে বিচ্ছিন্ন কৰিব নোৱাৰিব। কাৰণ তেওঁৰ শাহুৱেক কাপুৰীয়েও একেই উৎসাহেৰে এই শিল্প চৰ্চা কৰিছিল।

“ইয়ালৈ আহি (নুহ) দেখিলো যে এইখন ঘৰ আৰু চুবুৰীত সকলোৱে চাংগেৰি বোৱে, ময়ো তাতেই যোগ দিলো,” আস্মিনাই মনত পেলায়।

এই শিল্প হিন্দু আৰু মুচলমান দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰে মহিলাই অনুশীলন কৰিছিল। সময়ৰ লগে লগে ই কেৱল মুচলমান মহিলাৰ হাতত থাকি গ’ল। “এতিয়া হিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ পুৰণি মহিলাসকলেহে এই কাম জানে,” আস্মিনাই কয়। “হিন্দু পৰিয়ালবোৰ শিক্ষা-দীক্ষা লৈ এই শিল্পৰ পৰা আঁতৰি গ’ল।”

নুহৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক বাসিন্দাই মেও মুচলমান যিসকলে ঐতিহাসিকভাৱে হিন্দুসকলৰ সাংস্কৃতিক ৰীতি-নীতিক ইচলামীয় ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ সৈতে মিলাই চলি আহিছে।

আস্মিনাৰ সন্তান সাতোটা। তিনিগৰাকী কন্যা আৰু চাৰিজন পুত্ৰ। দহ বছৰ আগতে তেওঁৰ ডাঙৰ জীয়েকক ১৮ বছৰ বয়সতে বিয়া দিছিল। “এতিয়া অৱশ্যে শিক্ষাৰ গুৰুত্ব বুজি পোৱা হৈছো,” তেওঁ কয়। তেওঁৰ দ্বিতীয়গৰাকী কন্যাই স্নাতক ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিছে আৰু একেবাৰে সৰুজনীয়ে একাদশ শ্ৰেণীত পঢ়ি আছে আৰু ফুটবল খেলে।

“টুৰ্ণামেণ্ট এখনত খেলিবলৈ তাই ৰোহতকলৈ গৈছে,” আস্মিনাই গৌৰৱেৰে কয়। এগৰাকী আৰক্ষী বিষয়া নাইবা ফুটবল খেলৰ প্ৰশিক্ষক হোৱাৰ তাইৰ হাবিয়াস। “এতিয়া অঞ্চলটোৰ মানুহৰ মানসিকতা সলনি হৈছে, ল’ৰা-ছোৱালীয়ে পঢ়া-শুনা কৰাটো তেওঁলোকে বিচৰা হৈছে,” তেওঁ কয়।

ওচৰ-চুবুৰীয়া আৰু আত্মীয়-স্বজনৰ সমালোচনা নেওচি কাম আৰম্ভ কৰি আস্মিনাই মানুহখিনিৰ মানসিকতা সলনি কৰাত ভূমিকা পালন কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ গাঁৱৰ একমাত্ৰ কন্যা বিদ্যালয়খন দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈ উন্নীত কৰিবলৈ কৰ্তৃপক্ষক আবেদন জনায়। এতিয়া তাত প্ৰায় এশগৰাকী ছোৱালীয়ে পঢ়ে।

“আগতে ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে অনাই-বনাই ঘূৰি ফুৰিছিল। জুবেইদা আৰু আন কেইগৰাকীমান মহিলাৰ লগত লগ লাগি ঘৰে ঘৰে গৈ পৰিয়ালবোৰক চৰকাৰী স্কুলত ল’ৰা-ছোৱালীহঁতৰ নাম ভৰ্তি কৰাই দিব লাগে বুলি বুজাইছিলোঁ। সেই বছৰ প্ৰায় ৭০ গৰাকী ল’ৰা-ছোৱালীয়ে স্কুললৈ যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ বহুতেই আজিকালি চাকৰি কৰে।”

আস্মিনাই নিজে কেতিয়াও স্কুলৰ দুৱাৰ গৰকি নাপালে। কিন্তু আত্মসহায়ক গোটৰ জৰিয়তে লগ পোৱা বিষয়াসকলে যেতিয়া তেওঁক শিক্ষিত বুলি ভাবে, তেতিয়া তেওঁ আনন্দিত হৈ উঠে। 'বৰকত' গোটে অংশগ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন মেলা আৰু প্ৰদৰ্শনীত প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মুখ্যমন্ত্ৰীক লগ পোৱাকে ধৰি তেওঁ যি স্বীকৃতি আৰু সন্মান লাভ কৰিছে, সেয়া তেওঁৰ বাবে এক ডাঙৰ সাফল্য।

“লাল-বাতি থকা গাড়ী আমাৰ ঘৰত আহি ৰয় আৰু গোটেই গাঁওখনেই গৌৰৱ অনুভৱ কৰে,” তেওঁ কয়। “আনকি গাঁৱৰ শিক্ষিত মানুহেই আমাৰ কামত সহায় কৰিব বিচাৰে। আগতে কিন্তু মহিলাই বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাটোৱে ‘গুনাহ’ (অপৰাধ) আছিল।”

আস্মিনাই তেওঁৰ মাকৰ পৰা যদি চাংগেৰি বনোৱা শিকি নাহিলহেঁতেন, তেতিয়া এয়া সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন। তেওঁ আৰু জুবেইদা দুয়োগৰাকীয়ে ভাবি আচৰিত হয় যে তেওঁলোকৰ পিছত এই শিল্প বাচি থাকিব নে নাই। “ছোৱালীবোৰে এতিয়া মাকে বই দিয়া চাংগেৰি কেৱল সজোৱা বস্তু হিচাপেহে ৰাখিব বিচাৰে," তেওঁলোকে কয়। “এটা সময়ত সেয়াই থাকি যাব।”

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেচন চমুকৈ এমএমএফ-ৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত ফেল’শ্বিপৰ অধীনত কৰা হৈছে।